Museum Lemmer
HeritageMuseum Lemmer: Waar de Zuiderzee Nog Fluistert
De wind draagt de geur van zoet water mee als je over de Nieuwburen in Lemmer loopt. Aan je linkerhand rijst een statig pand op — gepleisterde gevels, een laag fronton, geblokte lisenen die de middenpartij van de zijvleugels scheiden. Het voormalig gemeentehuis van Lemsterland. Achter deze muren, waar ooit boter werd gewogen en recht werd gesproken, bewaart Stichting Oudheidkamer "Lemster Fiifgea" de ziel van een dorp dat eeuwenlang leefde van wind, water en wilskracht.
Photo: anonymous, Public domain. Source
Een naam uit de middeleeuwen
De naam zegt alles: Lemster Fiifgea is de middeleeuwse benaming voor de streek rondom Lemmer. Toen een groep betrokken Lemmenaren in 1967 de stichting oprichtte, kozen zij bewust deze oude naam — een eerbetoon aan de diepe wortels van hun gemeenschap. Zij wilden niet alleen voorwerpen verzamelen, maar het verhaal vertellen van een dorp dat al in 1511 een sluis had in de cruciale binnenduynse vaarroute van Amsterdam via de Zuiderzee naar Hamburg. Een dorp waar in 1760 eenendertig galjoten en kofschepen op de rede lagen, vijftien daarvan bestemd voor Frankrijk.
Het museum vond onderdak in het oude gemeentehuis aan de Nieuwburen — een gebouw dat zelf al een heel leven achter de rug had.
ca. 1770 Het gemeentehuis van Lemsterland wordt gebouwd, met de Waag (openbare weegschaal) in het noordelijk deel
1810 Een kantongerecht vestigt zich op de bovenverdieping — het blijft hier tot 1934
1898 De zuidelijke gevel met ingangspartij wordt vernieuwd in de stijl van die tijd
1932 De Afsluitdijk sluit de Zuiderzee af — Lemmers vissersvloot van 146 schepen verliest haar bestaan
1967 Stichting Oudheidkamer "Lemster Fiifgea" wordt opgericht en betrekt het oude gemeentehuis
1969 Anne Geertsma wordt penningmeester — een rol die hij meer dan vijftig jaar vervult
1976 De gemeente verhuist naar een nieuw kantoorgebouw; het museum krijgt meer ruimte
2025 Nieuw bestuur treedt aan; gemeente start haalbaarheidsonderzoek naar de toekomst van het rijksmonument
Een gebouw dat zelf geschiedenis ademt
Photo: Unknown, CC0. Source
Rond 1770 gebouwd als zetel van het lokaal bestuur, had het pand een dubbelleven. Beneden, bij de Waag, leverden boeren uit de streek hun producten af per kar. Boven vergaderde de raad en sprak de kantonrechter recht — van 1810 tot 1934 klonken hier vonnissen over vissers, veehouders en veenarbeiders. Boven de deur naar de Waag prijkte ooit een botervaatje, symbool van de agrarische ruggengraat van de regio. De Nederlandse kunstenaar Ids Wiersma (1878–1965) maakte er een potloodtekening van, nu bewaard in het Fries Museum.
Toen de gemeente in 1976 naar een modern kantoor verhuisde, kreeg het museum de kans om zich te ontplooien in het rijksmonument. De vergaderzaal werd tentoonstellingsruimte. De kamers van ambtenaren vulden zich met vitrines.
Wat het museum bewaart
Wie door de kamers van Museum Lemmer loopt, maakt een reis langs de drie pijlers van het Lemster bestaan: scheepvaart, visserij en turf.
In zes vitrines glanst de beroemde Lemster kerfsnede — sieraardewerk versierd met de unieke Friese kerfsnijdtechniek. Een bijzondere collectie kunstkeramiek van de voormalige keramiekfabriek van Cornelis Steenstra toont hoe deze ambachtelijke traditie doorleefde tot ver in de twintigste eeuw. Elke scherf draagt de vingerafdruk van een plaatselijke meester.
Photo: Unknown, CC0. Source
Modellen van Lemsteraken, botters en schouwen vertellen het verhaal van een vissersvloot die in 1889 al 53 schepen telde. De Lemsteraak — in 1876 voor het eerst naar eigen ontwerp gebouwd door Pier de Boer op zijn werf — werd zowel als vissersschip als als luxejacht wereldberoemd. Gereedschappen van turfstekers uit de Gieteren laten zien hoe zwaar het leven was op de uitgestrekte venen van Lemsterland, waar generaties mannen hun rug braken voor de brandstof die heel Holland warm hield.
Er is ook een stijlkamer, ingericht in de sfeer van de jaren twintig, met een opklapbed en origineel meubilair — alsof de bewoners net naar de markt zijn gelopen. En overal aan de muren: foto's. Een enorme collectie beelden uit alle dorpen van het voormalige Lemsterland. Gezichten van vissersvrouwen, schoolklassen, kermissen, ijswinters.
Meer dan een vitrinekast
Photo: Gouwenaar, CC0. Source
Museum Lemmer draait op de kracht van vrijwilligers — al sinds de oprichting. Wethouder Sippy van der Meer noemde hen bij het afscheid van het oude bestuur in 2025 terecht "de stille krachten die culturele instellingen als Museum Lemmer draaiende houden." Penningmeester Anne Geertsma, die in 1969 begon en meer dan een halve eeuw diende, belichaamt die toewijding. Naast hem zetten ook bestuursleden Kiki Lemsma, Henk Kok en Marten Meester elk zo'n twintig jaar van hun leven in voor het museum.
De betekenis van dit kleine streekmuseum reikt verder dan Lemmer zelf. Het is een van de weinige plekken waar het verhaal van de Zuiderzeecultuur nog tastbaar is — de wereld die verdween toen de Afsluitdijk in 1932 het zoute water buitensloot. Waar vissershavens steden werden en aken jachthavens vulden in plaats van visnetten, bewaart de Oudheidkamer het besef dat hier ooit een compleet andere levenswijze bestond.
Vooruit kijken
Het museum staat aan de vooravond van een nieuwe fase. De gemeente De Fryske Marren onderzoekt hoe het rijksmonument verduurzaamd kan worden — het pand kampt met verzakkingen en heeft structureel herstel nodig. Tegelijkertijd wordt nagedacht over de toekomstige invulling: blijft het een klassiek museum, of groeit het uit tot een breder belevingscentrum? Het nieuwe bestuur, aangetreden in 2025, zoekt actief naar verse vrijwilligers om het verhaal van de Lemster Fiifgea levend te houden.
Museum Lemmer is geopend van april tot en met oktober, op dinsdag, woensdag en vrijdag van 13:00 tot 17:00 uur. Adres: Nieuwburen 1, 8531 EE Lemmer. Toegang: €3,00 voor volwassenen, €1,00 voor kinderen onder de 14. Het museum is rolstoeltoegankelijk en rondleidingen zijn op aanvraag beschikbaar.
Dit artikel kwam deels tot stand door oude foto's en opnames die aan het licht kwamen toen iemand persoonlijke herinneringen liet digitaliseren. Het deed ons afvragen hoeveel er nog ligt — op zolders, in schoenendozen, in oude kasten — met een band met Museum Lemmer en de Lemster gemeenschap. Wie oud beeldmateriaal bezit dat verbonden is aan deze organisatie en het wil bewaren voor toekomstige generaties, kan terecht bij diensten als EachMoment.