Museumspoorlijn STAR
HeritageI now have comprehensive research. Let me write the article.
Museumspoorlijn STAR: Waar de Veenkoloniën Weer Tot Leven Komen op het Spoor
Het begint met een geur. Wie voor het eerst op het perron in Stadskanaal staat en de stoomlocomotief ziet naderen — zwart staal, witte pluimen tegen een Groningse lucht — ruikt het meteen: hete olie, kolen, een vleug creosootolie uit de dwarsliggers. Het is de geur van een tijd die voorbij leek, maar hier hardnekkig voortleeft. Museumspoorlijn STAR rijdt al meer dan drie decennia door het vlakke veenkoloniale landschap tussen Veendam en Musselkanaal, over zesentwintig kilometer spoor dat ooit ten dode was opgeschreven. Het is de langste museumspoorlijn van Nederland — en een verhaal van vasthoudendheid.
Photo: Roepers, CC BY-SA 4.0. Source
Een spoorlijn met wortels in het veen
De oorsprong van het traject gaat terug tot het begin van de twintigste eeuw, toen de Veenkoloniën nog bruisten van de turfwinning en de aardappelmeelindustrie. In 1905 konden de eerste treinreizigers Stadskanaal bereiken vanuit de richting Gieten. De Noordoosterlocaalspoorweg-Maatschappij (NOLS) legde in 1910 het baanvak Veendam–Stadskanaal aan, en in 1924 voltooide de Groningsch-Drentsche Spoorwegmaatschappij Stadskanaal-Ter Apel-Rijksgrens — het oorspronkelijke bedrijf waar de afkorting STAR naar verwijst — de verbinding naar Musselkanaal.
Decennialang was de lijn een levensader. Goederentreinen vervoerden aardappelmeel, suikerbieten en turfstrooisel; reizigerstreinen brachten scholieren en marktgangers naar Groningen. Maar de oprukkende auto maakte het spoor overbodig. In 1953 reed de laatste reguliere reizigerstrein, en in 1990 verstomde ook het goederenverkeer definitief. De lijn leek klaar voor de sloop.
Dat gebeurde niet — dankzij één man en een groep gelijkgestemden. Op 26 juni 1992 richtte Theo Euverman de Stichting Stadskanaal Rail op, met een ambitieus doel: de historische spoorlijn redden als industrieel monument en er een levende museumspoorlijn van maken.
1910 Baanvak Veendam–Stadskanaal aangelegd door de NOLS
1924 Verbinding Stadskanaal–Musselkanaal geopend door de oorspronkelijke STAR
1953 Laatste reguliere reizigerstrein op het traject
1992 Stichting Stadskanaal Rail opgericht op 26 juni
1994 Eerste museumritten met stoomlocomotief 'Emma'
1997 Nieuw stationsgebouw in retrostijl geopend in Stadskanaal
2002 Bezoek van Koningin Beatrix
2003 STAR verwerft het eigendom van de spoorlijn (6 januari)
2009 Verwoestende brand vernietigt werkplaats en beschadigt locomotieven
2022 Arriva WINK-treinstel 604 vernoemd naar Museumspoorlijn STAR
Van sloopkandidaat tot koninklijk bezoek
De eerste jaren waren pionierstijd. Vrijwilligers — vaak spoorwegliefhebbers zonder formele opleiding in baanonderhoud — herstelden dwarsliggers, wissels en seinpalen met eigen handen. In 1994 verwierf de stichting materieel van een opgeheven museumspoorlijn in Zuid-Duitsland. Op 18 en 19 juni dat jaar reden de eerste museumtreinen, en later dat seizoen stoomde locomotief 'Emma' voor het eerst over de lijn. Vanaf 1995 reed STAR volgens een vaste dienstregeling.
De groei ging snel. In 1997 opende een nieuw stationsgebouw in nostalgische stijl, compleet met wachtkamer en loketten die de sfeer van een vooroorlogs halteplaats ademen. De echte bevestiging kwam in 2002, toen Koningin Beatrix een bezoek bracht — een koninklijk eerbetoon aan wat vrijwilligers in tien jaar hadden opgebouwd. Een jaar later, op 6 januari 2003, werd STAR eigenaar van de gehele spoorlijn — zo'n 56 hectare grond en infrastructuur.
Photo: Roepers, CC BY-SA 4.0. Source
De brand — en het herstel
Op 27 augustus 2009 sloeg het noodlot toe. Een verwoestende brand vernietigde de werkplaats in Stadskanaal en beschadigde meerdere locomotieven, waaronder de TE-5933 en de 52 8060. Voor een vrijwilligersorganisatie was het een klap die dodelijk had kunnen zijn. Maar de reactie was overweldigend. Onder het motto 'Help de S•T•A•R aan stoom' werd een herstelfonds opgezet. Donaties stroomden binnen van particulieren, bedrijven en overheden. In de jaren die volgden werden locomotieven stuk voor stuk gerestaureerd, een nieuwe rijtuigenloods verrezen, en de werkplaats herbouwd — beter dan voorheen.
Een collectie van honderd verhalen
Vandaag de dag beheert Museumspoorlijn STAR een collectie van ongeveer honderd objecten. Onder de stoomlocomotieven bevinden zich de imposante 52 8082 en de zeldzame vuurloze locomotief 6326, gebouwd in 1913 door Orenstein & Koppel — een machine die zonder vlam werkt, oorspronkelijk ontworpen voor gebruik in brandgevaarlijke fabrieksomgevingen. De dieselvloot omvat onder meer de NS-locomotoren 203, 204 en 609. Daarnaast telt de collectie tientallen rijtuigen — waaronder Oostenrijkse ÖBB-wagens uit de jaren 1913–1925 en Duitse DB-rijtuigen uit het interbellum — en meer dan zestig goederenwagens die het verhaal vertellen van het vrachtvervoer dat deze streek ooit groot maakte.
Maar STAR bewaart meer dan machines. De stichting bewaart een ambacht. De vrijwilligers — inmiddels zo'n honderdvijftig — onderhouden niet alleen treinen, maar ook seinen, wissels, overwegen en perrons. Hun expertise wordt regelmatig ingezet bij andere spoorwegmusea in Nederland.
Meer dan nostalgie
Wat Museumspoorlijn STAR bijzonder maakt, is de schaal en de levende verbinding met het reguliere spoor. De zesentwintig kilometer tussen Veendam en Musselkanaal maken het de langste museumspoorlijn van het land. En het verhaal is nog niet af: in 2019 tekende STAR een overeenkomst met ProRail, Arriva en het Ministerie van Infrastructuur voor de terugkeer van regulier reizigersvervoer op het traject Groningen–Stadskanaal. De museumtreinen zullen tussen de reguliere diensten door blijven rijden — oud en nieuw spoor, zij aan zij. Als symbool daarvan werd op 18 april 2022 een gloednieuw Arriva WINK-treinstel gedoopt met de naam Museumspoorlijn STAR.
Photo: Roepers, CC BY-SA 4.0. Source
Op bezoek
Museumspoorlijn STAR rijdt op geselecteerde dagen van het jaar, met een seizoen dat doorgaans loopt van april tot oktober. Vertrekpunt is het station in Stadskanaal. Actuele rijtijden en evenementen — waaronder populaire thematreinritten — zijn te vinden op stadskanaalrail.nl.
Dit artikel is mede geïnspireerd door oude foto's en filmopnamen die aan het licht kwamen toen iemand persoonlijke herinneringen liet digitaliseren. Het deed ons afvragen wat er nog meer bestaat — op zolders, in schoenendozen, in oude kasten — met een band met Museumspoorlijn STAR en het spoorverleden van de Veenkoloniën. Wie thuis nog oude media heeft die verband houden met deze organisatie, kan bij diensten als EachMoment terecht om ze te bewaren voor toekomstige generaties.