Molen van Sloten

Molen van Sloten — Waar Amsterdam nog altijd ademt door de wieken

De wind vangt zich in het riet langs de Ringvaart van de Haarlemmermeer. Even verderop, in het eeuwenoude dorpje Sloten — verscholen aan de rand van Amsterdam, op een steenworp van Schiphol — draaien de wieken van een achtkantige houten molen gestaag door de Hollandse lucht. Binnen kraakt het hout, ruist het water door de vijzel, en ruik je de geur van oud eikenhout en geschiedenis. Dit is de Molen van Sloten: een werkende poldermolen, een museum, een trouwlocatie, en bovenal een levend monument dat weigert stil te staan.

Een molen met twee levens

Het verhaal van de Molen van Sloten begint niet in 1991 — het jaar dat de huidige molen verrees aan de Akersluis — maar ruim anderhalve eeuw eerder. In 1847 werd in de Watergraafsmeer, tegenwoordig Amsterdam-Oost, een poldermolen gebouwd om het laaggelegen land droog te houden. Al in 1878 werd hij onttakeld; de iets ingekorte romp bleef ruim honderd jaar als woning in gebruik, tot hij in 1981 moest wijken voor de aanleg van een weg.

Tegelijkertijd droeg het dorpje Sloten al eeuwen een eigen molengeschiedenis met zich mee. Sinds 1636 had hier de Riekermolen gestaan — een trouwe droogmaker van de polder. Maar in 1956 moest de Riekermolen wijken voor de ontgraving van de Riekerpolder ten behoeve van de vergroting van de Nieuwe Meer. De molen werd verplaatst naar de Kalfjeslaan aan de Amstel, waar hij tot op heden staat. Sloten bleef achter zonder molen. Vijfendertig jaar lang was de horizon leeg.

Totdat een groep bevlogen Slotenaren besloot dat hun dorp zijn molen terug moest krijgen. Zij richtten in 1981 de stichting 'Molen voor Sloten' op — de voorloper van de huidige stichting 'Molen van Sloten' — en zorgden dat een deel van het achtkant uit 1847 werd gered, naar Sloten gebracht en verwerkt in een grotendeels nieuw gebouwde molen op een nieuw gemetseld onderstuk. Een nieuwe kap, nieuwe wieken, een nieuwe vijzel van Archimedes: op 11 september 1991 stelde prinses Juliana de herbouwde molen in werking. De Molen van Sloten was herboren.

Geen museumstuk, maar een werkpaard

Wat de Molen van Sloten bijzonder maakt, is dat zij geen stilstaand relict is. Samen met het Akergemaal — een elektrisch gemaal even verderop — zorgt de molen voor de bemaling van de Westelijke Tuinsteden. Als de wind waait, draait de vijzel van Archimedes en wordt overtollig polderwater naar de Ringvaart gevoerd. Dat is geen demonstratie voor toeristen; dat is waterbeheer zoals het al eeuwen gebeurt. De molen is een van de weinige in Holland die (bijna) iedere dag open is voor publiek.

Bekleed met riet op een frame van eikenhout, is de achtkantige stellingmolen een indrukwekkende verschijning langs het water. Binnen vertellen de verdiepingen het verhaal van de molen zelf, van het dorp Sloten en van het naburige Oud-Osdorp, waarbij de benedenverdiepingen sinds de herinrichting in 2025 een museale inrichting hebben met het accent op waterbeheer. Op de plaats waar voorheen de Rembrandtzolder was, zie je nu hoe een molenaarsgezin in vroeger tijden woonde en leefde.

Van kuipersambacht tot brouwerij

In april 2005 breidde het complex zich uit met het Kuiperijmuseum, gewijd aan het oude ambacht van de kuiper — de vakman die houten vaten maakte voor bier, wijn, haring en boter. Vijftien jaar lang konden bezoekers hier gereedschap, werkbanken en het verhaal van een verdwenen beroep bewonderen. In 2020 sloot het Kuiperijmuseum; de collectie verhuisde naar Museum Oud-Oosterhout in Brabant. De molenschuur is inmiddels over alle drie de verdiepingen verhuurd aan de DSA (Democratische School Amsterdam), waardoor het gebouw een nieuwe maatschappelijke bestemming heeft gekregen naast de ambachtelijke bieren van de buren.

Waarom deze molen ertoe doet

De Molen van Sloten is meer dan hout en steen. Gedragen door zo'n 70 enthousiaste vrijwilligers, is zij het bewijs dat gemeenschapszin een landschap kan herstellen. Toen Sloten in 1956 zijn molen verloor, verloor het dorp een deel van zijn identiteit. Dat het vijfendertig jaar duurde voordat een nieuwe generatie die identiteit teruggreep, maakt het verhaal des te krachtiger. In september 2021 werd de molen erkend als provinciaal monument — een officiële bevestiging van wat de Slotenaren allang wisten.

De molen is ook een zeldzame brug tussen oud en nieuw Amsterdam. Ze staat op tien minuten lopen van de eindhalte van tramlijn 2 (Nieuw Sloten), is voorzien van een lift voor rolstoelgebruikers, en dient als trouwlocatie voor stadsdeel Nieuw-West. Dagelijks openen de deuren voor bezoekers die even willen ontsnappen aan de stad — en toch midden in Amsterdam staan. De openingstijden staan op de website van de Molen van Sloten.

De wieken blijven draaien

Wie vandaag langs de Akersluis wandelt, ziet een achtkantig silhouet zoals dat ooit de polders droogmaalde. De molen draait nog, het water stroomt nog, en het verhaal wordt nog altijd verteld — nu aan schoolkinderen, bruidsparen en reizigers uit de hele wereld. De Molen van Sloten bewijst dat erfgoed niet achter glas hoeft te staan om te overleven. Soms hoef je alleen maar de wieken los te zetten en de wind zijn werk te laten doen.

Dit artikel is geschreven door EachMoment, dat oude foto's, films en banden digitaliseert, als onderdeel van een reeks over lokaal erfgoed.